Tegoroczny styczeń zapisał się w Polsce jako miesiąc bardzo chłodny i śnieżny. Średnia obszarowa temperatura powietrza wyniosła –4,1 st. Celsjusza i była niższa od normy wieloletniej (1991–2020) aż o 3 stopnie. Szczególnie niskie wartości odnotowano na Pojezierzach – tam średnia sięgnęła –5,2 st. Celsjusza, a region sklasyfikowano jako „anomalnie chłodny”. Poza falami mrozów w wielu rejonach utrzymywała się pokrywa śnieżna, szczególnie we wschodniej połowie kraju. Takie warunki atmosferyczne nie pozostały bez wpływu na charakterystykę termiczną gleby.
AUTORZY: Damian Komański, Michał Lewicki. IMGW-PIB, Centrum Meteorologicznej Osłony Kraju, Zespół Prognoz Agrometeorologicznych.
Mimo że reaguje wolniej niż atmosfera, gleba wiernie odzwierciedla sytuację panującą na powierzchni, chociaż zmiany w niej zachodzące są mniej dynamiczne. Dzieje się tak, ponieważ amplituda temperatury maleje wraz z głębokością, a sygnał cieplny dociera do głębszych warstw gruntu z opóźnieniem. Wpływ na tempo przenikania ciepła ma także typ i wilgotność gleby. Zimą warunki te determinują fale silnego mrozu oraz odwilże, a w szczególności pokrywa śnieżna. Działa ona bowiem jako izolator, utrzymując stabilne warunki termiczne w glebie i skutecznie ograniczając jej przemarzanie począwszy od wierzchnich warstw. W dalszej części omówimy, w jaki sposób pogoda i zjawiska meteorologiczne przekładały się na temperaturę gruntu na różnych głębokościach.
Głębokość 5 cm
To najpłytsza warstwa, dla której prowadzone są pomiary temperatury gleby i zarazem najbardziej wrażliwa na zmiany warunków atmosferycznych. Średnia temperatura na tej głębokości w skali kraju wyniosła –0,5°C (od około –3°C miejscami na północnym-zachodzie i centrum po 2°C na Warmii). Maksyma zawierały się praktycznie wszędzie w wartościach dodatnich, natomiast zdecydowane zróżnicowanie widać na zobrazowaniu temperatur minimalnych. Fale mrozów we wschodniej połowie kraju współwystępowały z dość grubą pokrywą śnieżną, co zdecydowało o znacznym wyhamowaniu wytracania ciepła przez grunt i wartościach temperatury w przedziale od –2 do 1°C w tym regionie. Zachód i centrum kraju to już zdecydowanie niższe wartości, miejscami wynoszące blisko –11°C. Tak duży gradient jednoznacznie wskazuje na rolę izolacyjną śniegu – tam, gdzie go nie ma, gleba szybko wypromieniowuje ciepło i wychładza się.
Głębokość 10 cm
Na tej głębokości wahania temperatury są już mniejsze, jednakże dalej mogą być dość duże w przypadku braku pokrywy śnieżnej. Średnia temperatura obszarowa w styczniu 2026 r. dla tej warstwy wyniosła –0,1°C (od –2°C miejscami na północnym wschodzie i centrum do blisko 2°C na Warmii). Rozkład przestrzenny wartości maksymalnych jest zbliżony do tych na głębokości 5 cm, z wartościami bliskimi 3°C na Pomorzu, Warmii i Mazurach. Również w przypadku minimów trend obszarowy jest podobny – zanotowano temperaturę do –9°C na Pomorzu Zachodnim i w centrum.
Głębokość 20 cm
Najgłębszą warstwą poddaną analizie była głębokość 20 cm. W tym przypadku wpływ warunków atmosferycznych jest zdecydowanie najsłabszy. Średnia obszarowa była już dodatnia, na poziomie 0,5°C, jedynie miejscami na Pomorzu Zachodnim, w centrum i na Kujawach wyniosła poniżej 0°C. Maksymalne wartości na terenie całego kraju były dodatnie, do około 4°C lokalnie na Podlasiu. Grunt najbardziej wychłodził się w pasie od Pomorza Zachodniego po centrum kraju, osiągając lokalnie temperaturę bliską –7°C.
Interpretacja przedstawionych pomiarów jednoznacznie pokazuje jak ogromną rolę pokrywa śnieżna wywiera na temperaturę poniżej poziomu gruntu. Już kilkanaście centymetrów białego puchu skutecznie chroni glebę przed przemarzaniem w całym profilu i stanowi „ochronną tarczę” dla upraw i zwierząt. Gdy śniegu nie ma, grunt szybko oddaje ciepło i przejmuje temperaturę powietrza nad nim, stopniowo oziębiając się coraz głębiej. Styczeń był miesiącem, który bardzo dobrze pokazał nam te zależności – podział na śnieżny i mroźny wschód oraz nieco cieplejszy i bezśnieżny zachód kraju. Pozwoliło to na zestawienie relacji między tym, co w gruncie, a tym, co nad nim.
