Dla wielu osób mróz jest jedynie sezonową niedogodnością, jednak dla części społeczeństwa może on stanowić śmiertelne zagrożenie. Na ulicach, w pustostanach, klatkach schodowych i niedogrzanych mieszkaniach rozwija się zjawisko, które rzadko przyciąga uwagę – hipotermia miejska. To właśnie w miastach, z dala od górskich szlaków i ekstremalnych ekspedycji, dochodzi do wielu tragicznych przypadków wychłodzenia organizmu, często niezauważonych aż do momentu, gdy pomoc przychodzi zbyt późno.
AUTOR: Grzegorz Kaliński. IMGW-PIB, Centrum Meteorologicznej Osłony Kraju, Zespół Prognoz Biometeorologicznych.
Przed nami naprawdę zimny weekend. W niedzielę (01.02.2026 r.) na przeważającym obszarze kraju w ciągu dnia będzie panował dwucyfrowy mróz, natomiast w nocy z niedzieli na poniedziałek (01/02.02.2026 r.) temperatura wyniesie od –27°C na północnym wschodzie do –12°C na południowym zachodzie. Warunki termiczne będą bardzo silnie obciążały układ termoregulacyjny człowieka, a ryzyko powstawania odmrożeń będzie podwyższone. Podczas takiego uderzenia zimy, gdy ostrzeżenia meteorologiczne przed silnym mrozem obejmują przeważający obszar kraju, większość z nas reaguje w sposób naturalny – zwiększamy ogrzewanie, zakładamy cieplejsze ubrania, ograniczamy czas spędzany na zewnątrz. Nasze organizmy przygotowują się do nadejścia mrozu, zwiększając metabolizm, co często odczuwamy jako zwiększony apetyt. Taki mechanizm ma na celu zapewnienie odpowiedniej ilości energii niezbędnej do utrzymania stałej temperatury ciała.
Mróz – zagrożenie dla zdrowia i życia
W pierwszej fazie ekspozycji na zimno pojawia się uczucie chłodu, a później dreszcze i drżenie mięśni. Jest to naturalna reakcja, mająca na celu zwiększyć produkcję ciepła, które umożliwia prawidłowe funkcjonowanie wszystkich układów w ciele człowieka. Podczas długiego pobytu w zimnym środowisku lub w warunkach sprzyjających wychłodzeniu (wiatr, wilgoć, unieruchomienie) organizm wychładza się, a jego mechanizmy obronne stopniowo tracą skuteczność. Podczas mrozu zagrożeniem dla zdrowia są odmrożenia, czyli miejscowe uszkodzenia tkanek. Często prowadzą do trwałych konsekwencji, takich jak martwica tkanek czy amputacje, nawet przy braku istotnego wychłodzenia całego organizmu.
Najpoważniejszym zagrożeniem ogólnoustrojowym jest hipotermia, która może mieć różne nasilenie. Według skali szwajcarskiej wyróżnia się pięć stopni hipotermii, oznaczanych jako HT1-HT5, odnoszących się do temperatury głębokiej ciała oraz stanu klinicznego osoby poszkodowanej.
I stopień (HT1) – temperatura głęboka ciała wynosi 32-35°C. Poszkodowany jest w pełni przytomny, w logicznym kontakcie; występują drżenia mięśniowe. Ogrzanie powoduje szybki powrót do dobrej formy.
II stopień (HT2) – temperatura głęboka ciała wynosi 28–32°C. Pojawiają się zaburzenia świadomości, senność, apatia, zaburzenia mowy i koordynacji ruchowej, ustanie drżeń mięśniowych. Ciśnienie skurczowe może spaść poniżej 90 mmHg i mogą pojawić się zaburzenia rytmu serca.
III stopień (HT3) – temperatura głęboka ciała wynosi 24-28°C. To bardzo poważny stan zagrażający życiu. Dochodzi do utraty przytomności z zachowaniem funkcji życiowych. Istnieje wysokie ryzyko zaburzeń akcji serca i niewydolności oddechowej. Tętno może być trudno wyczuwalne, a oddechy płytkie i rzadkie.
IV stopień (HT4) – temperatura głęboka ciała poniżej 24°C. brak wyczuwalnego tętna i oddechu (stan pozornej śmierci). Przy odpowiednim postępowaniu medycznym możliwe jest przywrócenie funkcji życiowych.
V stopień (HT5) – zgon w wyniku nieodwracalnych zmian wywołanych wychłodzeniem organizmu (często przy temperaturze ciała poniżej 15°C).
Dla uproszczenia opisu zagrożeń zdrowotnych często stosuje się także podział trzystopniowy. Wyróżnia się w nim hipotermię niewielką, umiarkowaną i głęboką. Hipotermia niewielka (ok. 32-35°C) objawia się nasilonymi dreszczami, uczuciem zimna i pogorszeniem sprawności psychofizycznej, jednak zazwyczaj nie stanowi bezpośredniego zagrożenia życia. W hipotermii umiarkowanej (ok. 28–32°C) dochodzi do wyraźnych zaburzeń świadomości, spowolnienia pracy serca i oddychania. Najcięższą postacią jest hipotermia głęboka (poniżej 28°C), w której istnieje wysokie ryzyko zatrzymania krążenia i zgonu. Warto pamiętać, że nawet niewielkie różnice w temperaturze głębokiej ciała mogą decydować o przeżyciu, dlatego szybkie rozpoznanie zagrożenia i odpowiednia reakcja mają kluczowe znaczenie dla osoby poszkodowanej.
Czym jest hipotermia miejska?
Hipotermia kojarzona bywa z ekstremalnymi warunkami – wyprawami wysokogórskimi, ekspedycjami polarnymi, czy lodowatą wodą. Tymczasem wiele przypadków wychłodzenia dotyczy obszarów zurbanizowanych. Hipotermia miejska odnosi się do wszystkich sytuacji, w których do niebezpiecznego spadku temperatury ciała dochodzi w warunkach miejskich. Jej przebieg różni się od hipotermii klasycznej. W mieście wychłodzenie rozwija się zazwyczaj wolniej. Może trwać wiele godzin lub dni – w niedogrzanym mieszkaniu, pustostanie, piwnicy czy na klatce schodowej. Brak dostępu do ciepła, wilgoć oraz ograniczona możliwość zmiany warunków sprawiają, że organizm stopniowo traci zdolność do utrzymania odpowiedniej temperatury ciała. Istotną rolę odgrywają również czynniki meteorologiczne. Niska temperatura powietrza w połączeniu z wiatrem i wysoką wilgotnością znacząco przyspiesza utratę ciepła z organizmu. Przy –5°C w warunkach bezwietrznych temperatura odczuwalna wynosi –5°C, natomiast przy wietrze 7 m/s już –12,4°C. Różnica jest znacząca. Wpływ temperatury i wilgotności względnej powietrza oraz prędkości wiatru na temperaturę odczuwalną można oszacować za pomocą naszego kalkulatora.
Grupy szczególnego ryzyka
Ryzyko hipotermii miejskiej nie rozkłada się równomiernie w populacji. Najbardziej zagrożone są osoby, których sytuacja zdrowotna i społeczno-ekonomiczna ogranicza zdolność do ochrony przed mrozem. Osoby w kryzysie bezdomności są narażone na bezpośrednią i długotrwałą ekspozycję na niską temperaturę. Brak schronienia, zbyt lekka odzież, niedożywienie oraz częste współwystępowanie uzależnień powodują, że nawet umiarkowane mrozy mogą mieć dla nich tragiczne skutki. Seniorzy, szczególnie żyjący samotnie, stanowią kolejną grupę wysokiego ryzyka. Z wiekiem obniża się tempo metabolizmu i zdolność organizmu do wytwarzania ciepła, a choroby przewlekłe oraz przyjmowane leki mogą dodatkowo zaburzać termoregulację. W przypadku osób starszych wychłodzenie może rozwijać się w warunkach domowych, często niezauważone przez otoczenie. Zagrożone są także osoby chore (w tym przewlekle) i unieruchomione (np. sparaliżowane), m.in. z zaburzeniami hormonalnymi, chorobami układu krążenia czy schorzeniami psychicznymi, a także osoby w złej sytuacji socjoekonomicznej, które nie są w stanie zapewnić sobie odpowiedniego ogrzewania i warunków bytowych.
Zapobieganie i reagowanie
Hipotermia miejska jest zjawiskiem, któremu można w dużym stopniu zapobiegać. Kluczowe znaczenie ma profilaktyka – zarówno na poziomie systemowym, jak i indywidualnym. Ośrodki wsparcia, noclegownie i działania służb społecznych pełnią istotną rolę w ograniczaniu skutków mrozów, jednak równie ważna jest świadomość społeczna. Każda osoba, która zauważy człowieka przebywającego w bezruchu w chłodnym miejscu podczas mrozu, powinna potraktować to jako potencjalne zagrożenie życia. Nawiązanie kontaktu i wezwanie pomocy (np. straży miejskiej lub zadzwonienie pod 112) może uratować życie. W przypadku podejrzenia hipotermii należy unikać gwałtownego ogrzewania i, o ile to możliwe, zapewnić poszkodowanemu suche okrycie oraz ochronę przed dalszą utratą ciepła.
Mimo coraz rzadziej występujących dni bardzo mroźnych, hipotermia miejska nie jest zjawiskiem marginalnym ani zarezerwowanym tylko dla miejscowości z koła podbiegunowego. To realne zagrożenie obecne również w naszej strefie klimatu umiarkowanego przejściowego, w miastach takich jak Suwałki, Radom czy Warszawa. Wiedza o mechanizmach wychłodzenia, czynnikach biometeorologicznych i grupach szczególnego ryzyka pozwala lepiej rozumieć skalę problemu. Świadomość i szybka reakcja mają kluczowe znaczenie. Podczas mrozu nawet prosty gest – zwrócenie uwagi na drugiego człowieka i telefon po pomoc – może mieć decydujące znaczenie dla zdrowia i życia.
Prognozy przydatne zimą:
https://biometeo.imgw.pl/?page=UTCI – informacja o stopniu obciążenia organizmu człowieka przez środowisko termiczne
https://biometeo.imgw.pl/?page=TO – prognoza temperatury odczuwalnej w cieniu
https://biometeo.imgw.pl/?page=TO-CALC – praktyczne narzędzie służące do samodzielnego obliczania temperatury odczuwalnej
https://biometeo.imgw.pl/?page=ROD – prognoza określająca czas, w jakim może dojść do odmrożenia palców dłoni i skóry twarzy
https://biometeo.imgw.pl/?page=CLO – praktyczna wskazówka nt. ubioru, jaki należy stosować w określonych warunkach pogodowych
Więcej o hipotermii przeczytasz tutaj:
https://archiwum.imgw.pl/sites/default/files/2020-10/vadamecum-biometeo-na-zime-od-imgw-pib_0.pdf
https://www.gov.pl/web/psse-szczecinek/-pierwsza-pomoc—hipotermia
https://www.cdc.gov/winter-weather/prevention/index.html
https://www.gov.uk/guidance/supporting-vulnerable-people-before-and-during-cold-weather-for-healthcare-professionals
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6765826
https://www.policja.pl/pol/aktualnosci/252232,Niskie-temperatury-sa-zagrozeniem-dla-zycia-i-zdrowia-Nie-badz-obojetny.html
