Do kalendarzowej wiosny pozostał nieco ponad miesiąc, jednak zima nie powiedziała jeszcze swojego ostatniego słowa. Ósmy tydzień roku przyniesie pogodę obfitującą w typowo zimowe zjawiska – opady śniegu, zawieje i zamiecie, a także oblodzenie i gołoledź. Nocami miejscami nadal może występować dwucyfrowy mróz. Mimo że koniec zimy jest coraz bliżej, to niska temperatura powietrza wciąż może stanowić zagrożenie dla organizmu człowieka. Jak skutecznie chronić się przed mrozem?
AUTOR: Grzegorz Kaliński. IMGW-PIB, Centrum Meteorologicznej Osłony Kraju, Zespół Prognoz Biometeorologicznych.
Prawidłowy ubiór stanowi pierwszą linię obrony przed wychłodzeniem organizmu. Ubierając się zimą, należy uwzględnić przede wszystkim warunki pogodowe (temperaturę i wilgotność powietrza, prędkość wiatru oraz opady atmosferyczne), a także intensywność aktywności fizycznej. To właśnie połączenie tych czynników decyduje o tym, jak szybko organizm traci ciepło i jakiej ochrony potrzebuje. Punktem odniesienia przy doborze odzieży w mroźnym środowisku są zapisy normy PN-EN 342:2018, dotyczącej odzieży chroniącej przed zimnem. Z kolei norma PN-EN ISO 11079:2008 wprowadza wskaźnik IREQ (Required Clothing Insulation), określający minimalną izolacyjność ubioru potrzebną do tego, aby organizm nie tracił ciepła szybciej, niż jest w stanie je wytwarzać. Izolacyjność wyraża się w jednostkach clo (od angielskiego clothing, oznaczającego odzież), które w prosty sposób opisują „ciepłochronność” ubioru. Osoby podejmujące intensywny wysiłek fizyczny wytwarzają więcej ciepła i bardziej się pocą od osób mniej aktywnych, dlatego potrzebują nieco innej, lżejszej odzieży, wykonanej z innych materiałów. Przykładowo, przy temperaturze powietrza – 5 st. Celsjusza dla osoby stojącej potrzebna może być odzież o właściwościach termoizolacyjnych ~3.0 clo, natomiast dla osoby maszerującej szybkim tempem – zaledwie 0,2-0,5 clo. Pogoda jest zmienna, dlatego nasz ubiór również powinien być elastyczny, tak aby chronił zarówno przed wiatrem i opadami, jak i przed przegrzaniem organizmu.
Na cebulkę, czyli jak?
Najskuteczniejszym sposobem na zabezpieczenie się od mrozu jest ubieranie się warstwowo. Zastosowanie co najmniej trzech warstw ubioru pozwala lepiej regulować temperaturę ciała. Pierwsza – podstawowa, zwana też bazową – to przylegająca do ciała bielizna termoaktywna (np. koszulka z długim rękawem i legginsy lub kalesony). Jej głównym zadaniem jest utrzymanie suchej skóry, poprzez odprowadzanie potu. Druga – środkowa, zwana też izolacyjną – to np. ciepły sweter, bluza, polar lub ocieplacz (np. kamizelka puchowa), zatrzymująca powietrze jako warstwę izolacyjną. Trzecia – zewnętrzna – to kurtka, parka lub płaszcz z membraną, odprowadzająca wilgoć na zewnątrz, ale jednocześnie chroniąca przed wiatrem i opadami. Ubiór „na cebulkę” pozwala łatwo modyfikować termoizolacyjność zestawu odzieży przez zdjęcie bądź założenie warstwy w zależności od potrzeb. Podczas wzmożonego wysiłku (np. przy podbiegu) można rozpiąć lub zdjąć kurtkę, a w czasie odpoczynku lub gdy zrobi się np. wietrznie i odczuwalnie chłodniej – dołożyć zewnętrzną warstwę chroniącą przed wiatrem. Duże znaczenie ma nakrycie głowy oraz zabezpieczenie szyi i kończyn. Zimą kluczowe jest noszenie czapki i/lub kaptura oraz chronienie szyi za pomocą szalika lub komina. Twarz można chronić za pomocą kominiarki (balaklawy), maski (np. przeciwsmogowej) lub wymienionych już komina lub szalika. Stopy, dłonie i odsłonięta twarz marzną najszybciej, dlatego bardzo ważne jest ich właściwe zabezpieczanie. Podczas silnych mrozów warto nosić dwie pary rękawic – rękawice wewnętrzne (np. z wełny merino) oraz zewnętrzne (np. z membraną wiatro- i wodoszczelną, puchowe lub wykonane z softshellu). Podstawą są ocieplane buty na grubej podeszwie, dobrze izolujące od przemarzniętego podłoża. Ważne, aby nie były za ciasno zawiązane, by nie ograniczały krążenia krwi, co może przyspieszać powstawanie odmrożeń. Istotnym dodatkiem są grube skarpety odprowadzające wilgoć.
Należy pamiętać, że wychłodzenie postępuje z czasem i jest tym szybsze, im większa jest różnica temperatury między organizmem a środowiskiem zewnętrznym. Dlatego osoby spędzające dłuższy czas na zewnątrz wymagają odzieży o wyższych właściwościach termoizolacyjnych (np. 3 clo) niż osoby eksponowane na mróz jedynie krótkotrwale (np. 2 clo).
O doborze materiałów: naturalne czy sztuczne?
W kompletowaniu zestawu odzieży ważny jest odpowiedni dobór materiałów w zależności od funkcji danej warstwy. W warstwie bazowej najlepiej sprawdzają się materiały syntetyczne (takie jak poliester, polipropylen) oraz naturalna wełna merino, które skutecznie odprowadzają wilgoć z powierzchni skóry. Wełna z merynosów może wchłaniać wilgoć bez uczucia mokrości i zachowuje właściwości termoizolacyjne nawet wtedy, gdy jest wilgotna. Materiałem niezalecanym jako warstwa bazowa jest bawełna, która nasiąka potem i przyspiesza wychładzanie organizmu. Środkowe warstwy powinny być wykonane z materiałów takich jak polar, wełna czy puch. Warstwa wierzchnia powinna być wykonana z materiałów o niskiej przepuszczalności wiatru i wody, a jednocześnie umożliwiających odprowadzanie pary wodnej na zewnątrz. W praktyce funkcję tę najczęściej spełniają materiały syntetyczne, takie jak tkaniny poliestrowe lub poliamidowe, często wzbogacone o powłoki lub membrany. Ważne aby każda warstwa ubioru wykazywała zdolność odprowadzania wilgoci, co pozwala zachować komfort, nawet podczas intensywnego wysiłku.
Unikanie mokrej odzieży
Syntetyczne materiały (np. polar lub sztuczne wypełnienia stosowane w kurtkach) po zawilgoceniu w większym stopniu zachowują swoje właściwości termoizolacyjne niż materiały silnie chłonące wodę, takie jak bawełna. Naturalny puch cechuje się bardzo dobrą izolacyjnością w suchych warunkach, jednak po zmoczeniu może tracić swoje właściwości. Dzieje się tak, ponieważ mokra odzież charakteryzuje się wysoką przewodnością cieplną, co sprzyja szybkiemu oddawaniu ciepła do otoczenia zamiast utrzymywania go przy skórze. Dlatego tak istotne jest możliwie jak najkrótsze przebywanie w przemoczonej odzieży. Ubranie nasiąknięte wodą lub potem należy czym prędzej zmienić lub wysuszyć. Mokra odzież może bardzo szybko prowadzić do wychładzania organizmu, zwłaszcza przy silnym wietrze.
Przykładowe zestawy ubioru
Poniższa tabela pokazuje orientacyjne zestawienia ubioru dopasowane do poziomu aktywności. W każdym wariancie obowiązuje zasada trzech warstw (bazowa + izolacyjna / środkowa + zewnętrzna). Zestawienie ma charakter orientacyjny i dotyczy warunków zimowych (temperatura od −10 do −5 st. Celsjusza, wiatr słaby do umiarkowanego, bez intensywnych opadów). Zapotrzebowanie na izolację termiczną zależy od preferencji każdej osoby, jednak zawsze zwiększa się podczas silnego wiatru i przy dużej wilgotności powietrza.
| Intensywność aktywności | Warstwa bazowa | Warstwa środkowa | Warstwa zewnętrzna | Dodatki |
| Wysoka (bieg, szybki marsz, rower) | Cienka bielizna termoaktywna, dobrze odprowadzająca wilgoć | Cienka bluza polarowa lub lekka kamizelka | Lekka kurtka softshell lub wiatrówka | Lekka czapka/opaska, cienkie rękawiczki |
| Umiarkowana (spacer, rekreacja) | Jak wyżej | Polar lub lekka kurtka puchowa | Kurtka softshell lub lekko ocieplana parka | Jak wyżej, dodatkowo cieplejsze rękawice, komin |
| Mała (długie stanie, praca na zewnątrz) | Gruba bielizna termiczna | Gruby polar, wełniana bluza, kamizelka puchowa | Puchowa kurtka lub zimowy płaszcz z membraną | Jak wyżej, dodatkowo ogrzewacze dłoni i stóp, grube skarpety |
Dodatkowe źródło ogrzewania
Zimą niezastąpione mogą się okazać takie gadżety, jak ogrzewacze chemiczne, katalityczne, elektryczne albo zyskująca ostatnio coraz większą popularność odzież z funkcją grzania (np. kamizelki lub kurtki, które po podpięciu do powerbanka wytwarzają ciepło; działają na podobnej zasadzie co poduszki lub koce elektryczne). Podstawą powinny jednak pozostać ciepłe napoje i posiłki – gorąca herbata czy wysokoenergetyczna zupa szybko podnoszą temperaturę ciała. Należy regularnie spożywać wysokokaloryczne przekąski (bogate w węglowodany), które organizm „spala”, wytwarzając ciepło. Dodatkową porcję ciepła uzyskujemy także podczas ruchu – nawet marsz w miejscu czy wymachy ramion pomagają zapobiegać wychłodzeniu. Warto jednak pamiętać, że żadne z wymienionych rozwiązań nie zastąpi odpoczynku i regeneracji w ciepłym i suchym pomieszczeniu. W przypadku długotrwałego wychłodzenia jedynym skutecznym sposobem przywrócenia prawidłowej temperatury ciała jest przerwanie ekspozycji na zimno.
Dobór odzieży – to łatwiejsze niż myślisz!
Odpowiednie dobranie odzieży zimowej wcale nie jest tak trudne, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Warto pamiętać, że jest ono kluczowe w wymagających warunkach polskiej zimy, gdzie niska temperatura, wiatr i wilgoć mogą szybko doprowadzić do wychłodzenia organizmu. Stosując zasadę ubioru warstwowego, dobierając materiały odpowiednie do aktywności i dbając o suchość odzieży, można skutecznie ograniczyć ryzyko hipotermii. Dzięki temu mroźne środowisko przestaje być zagrożeniem, a staje się okazją do odpowiedzialnego i bezpiecznego korzystania z uroków zimy. Skompletowanie odpowiedniego ubioru, nie tylko zimą, jest jeszcze prostsze dzięki naszej prognozie sugerowanej termoizolacyjności odzieży, która jest dostępna tutaj: https://biometeo.imgw.pl/?page=CLO.
Prognozy przydatne zimą:
https://biometeo.imgw.pl/?page=CLO – praktyczna wskazówka nt. ubioru, jaki należy stosować w określonych warunkach pogodowych
https://biometeo.imgw.pl/?page=UTCI – informacja o stopniu obciążenia organizmu człowieka przez środowisko termiczne
https://biometeo.imgw.pl/?page=TO – prognoza temperatury odczuwalnej w cieniu
https://biometeo.imgw.pl/?page=TO-CALC – praktyczne narzędzie służące do samodzielnego obliczania temperatury odczuwalnej
https://biometeo.imgw.pl/?page=ROD – prognoza określająca czas, w jakim może dojść do odmrożenia palców dłoni i skóry twarzy
Więcej o ubiorze zimą przeczytasz tutaj:
http://rcin.org.pl/Content/27562
http://archiwum.ciop.pl/32004
https://www.researchgate.net/publication/365762844_THERMAL_INSULATION_OF_PROTECTIVE_CLOTHING_MATERIALS_IN_EXTREME_COLD_CONDITIONS
https://www.gov.pl/web/psse-golub-dobrzyn/jak-ubierac-sie-zima-by-nie-zmarznac
Zobacz również:
